Nýjar sláandi, fjölþjóðlegar rannsóknir sýna að flestar gerðir af morgunverðarkorni sem ætlaðar eru börnum innihalda alltof mikinn sykur. Í mörgum gerðum er hlutfallslega meira af sykri en er í kexi og kökum. Dísætur morgunmatur er liður í „fitubylgjunni“ og eykur hættuna á lífsstílstengdum sjúkdómum.

Utan á pökkum og í auglýsingum um morgunverðarkorn eru líflegar myndir, oft með hressum teiknimyndapersónum, sem boða girnilegt innihald, kolvetni og trefjar. Gefið er í skyn að kornið í kassanum tryggi börnum gott upphaf dagsins. Staðreyndin er þó sú að morgunkorn er að miklu leyti sykur og í því er líka oft of mikið af salti og fitu.
Alþjóðleg rannsókna- og prófunarstofnun neytenda, International Consumer Reseach and Testing (ICRT), hefur í samvinnu við Consumer International (CI) og neytendablöð víðs vegar um heim gert umfangsmiklar markaðs- og gæðakannanir á morgunkorni sem markaðssett er með börn í huga. Sú markaðssetning er í formi teikninga, leikja, keppna og smágjafa sem fylgja í pakkanum.
Þetta er umfangsmesta könnunin af sínu tagi í heiminum hingað til en rannsakaðar voru 13 gerðir morgunkorns í 32 löndum. Hvatinn að könnuninni er síaukin offita barna og unglinga; „fitubylgjan“ eins og sumir kalla fyrirbærið.
Rannsóknin er hluti af baráttu neytendasamtaka fyrir því að Alþjóða heilbrigðismálastofnunin (WHO) gangist fyrir því að sett verði bann á markaðssetningu óhollrar fæðu fyrir börn um heim allan.

HÁTT SYKURINNIHALD

Þumalfingursreglan er sú að með tilliti til heilsufarssjónarmiða eigi að vera innan við 10 gr af sykri í hverjum 100 gr af morgunkorni. Í rannsókn ICRT var það hins vegar talið ásættanlegt ef sykurmagnið var undir 12,5%. Í Evrópusambandinu gilda þær reglur að ekki má setja á umbúðir morgunkorns áletrunina „Lágt sykurinnihald“, eða eitthvað í þeim dúr, nema hlutfall sykurs sé innan við 5%.
Niðurstöður könnunarinnar eru sláandi. Meðalhlutfall sykurs í sýnunum frá öllum 32 löndunum er 34,7 gr af sykri í hverjum 100 gr af morgunkorni. Flestar gerðirnar reyndust sem sé að þriðja hluta til vera sykur. Átta af hverjum tíu gerðum morgunkorns innihalda svo mikinn sykur að réttast væri að tala um sætindi og fáar gerðir eru í samræmi við ráðleggingar matvælastofnana um sykurinnihald. Margar gerðirnar í könnuninni, og þar á meðal þær mest seldu,  eru með um 40 gr af sykri í hverjum 100 gr og mætti því flokka fremur sem sælgæti en matvæli. Það er alls engin ástæða til þess að morgunkorn sé jafn sætt og raunin er.
Kellogg’s Honey Smacks trónir á sykurtoppnum, en þar reyndist sykur vera 54,9% af innihaldinu í pakka sem keyptur var í Bandaríkjunum. Í Kellogg’s Smacks (sem er önnur tegund en nefnd er hér á undan) sem keypt var í Noregi var hlutfallið 43 gr sykurs í hverjum 100 gr. Í auglýsingum í Svíþjóð stóð um nýja sykurminni gerð af Frosties frá Kellogg’s: „Nú með 33% minna af sykri“. Rannsókn ICRT sýndi að sykurinnihald vörunnar var eftir sem áður 25,2%.
Mini Fras morgunkorn frá Quaker er ein af fáum gerðum sem fær hól hvað lágt sykurinnihald varðar, en í því eru sjö til níu grömm af sykri í hverjum 100 gr. Morgunkornið Kellogg’s Rice Krispies er líka hagstætt í þessu efni, en ókostirnir eru þeir að of mikið salt og of lítið af trefjum er í þeirri vöru..

Ýmsar tegundir af morgunverðarkorni sem eru þekktar og vinsælar hérlendis voru ekki í könnuninni að þessu sinni, en Neytendasamtökin könnuðu innihald sykurs og fitu í nokkrum algengum morgunkornstegundum hér á landi einungis með tilliti til sykurs- og fituinnihalds og í ljós kom að Weetabix og Cheerios innihalda minnst af sykri. Ekkert slær þó hafragrautinn út þegar kemur að lágu sykurinnihaldi.

TAFLA:
Sykur- og fituinnihald vinsælla tegunda (í grömmum). 

Vörutegund	Sykur í 100 gr.	Fita í 100 gr.	Fram-leiðandi
All-Bran	17,0	3,5	Kellogg's, UK
Cheerios	4,5	6,6	GM. BNA
Coco Pops	34,0	3,0	Kellogg's UK
Cocoa Puffs	40,5	4,6	GM. BNA
Corn Flakes	8,0	0,9	Kellogg's, UK
Guldkorn	35,0	1,6	H.M.Foods, UK
Honey Nut Cheerios	33,9	4,9	GM. BNA
Lucky Charms	40,7	4,0	GM. BNA
Rice Krispies	10,0	1,0	Kellogg's UK
Solgryn	1,0	7,0	OTA, Danm.
Special K	17,0	1,5	Kellogg's UK
Weetabix	4,4	2,0	Weetabix, UK
Weetaflakes	12,5	1,3	Weetabix, UK
Weetos	23,5	4,9	Weetabix, UK

Raðað í stafrófsröð. Upplýsingar á umbúðum í verslunum.

Öruggast er að aðstandendur kynni sér sjálfir innihaldið í þeim gerðum morgunkorns sem eru í uppáhaldi hjá börnunum. Innihaldslýsingin á umbúðunum reyndist rétt í öllum gerðunum sem skoðaðar voru. Þar er sykurinn þó oft tilgreindur undir kolvetnum (kulhydrat, carbohydrates) og ýmist nefndur sykur eða „sykurtegundir“ (sukkerarter, sugar content).

MISMUNANDI EFTIR LÖNDUM

Eitt af því sem kom á óvart í könnuninni er að magn sykurs, salts og fitu í sömu vörutegundunum er oft mismunandi eftir löndum. Hægt er að taka dæmi frá Íslandi:
Kellogg’s Rice Krispies er flutt hingað frá Bretlandi og þar mældist sú vörutegund hjá ICRT með12,6 gr sykurs of 1,0 gr fitu í hverjum í 100 gr. Í Danmörku reyndist sama vörutegund innihalda 9 gr sykurs og 5,0 gr fitu í 100 gr..
Kellogg's Frosties er flutt inn frá Bretlandi og Írlandi og mælist þar með 40,0 gr af sykri í hverjum 100 gr og 0,7 gr af fitu. í Danmörku mældist sama vara með 36,0 gr sykurs og 5. gr fitu í 100 gr.
Í Kellogg’s Frosties í Ástralíu og á Nýja-Sjálandi eru 46% innihaldsins sykur en 32% í Suður-Kóreu.

SMÁSKAMMTAR FRAMLEIÐENDA

Á umbúðum tilgreina framleiðendur í sumum tilvikum að einn skammtur af morgunverðarkorni sé 30 gr. Það merkir að í kornskammtinum eru oft um 10 gr af sykri, sé miðað við niðurstöður könnunarinnar. Þetta er þó lítill skammtur og langflest börn borða meira en 30 gr af morgunverðarkorni í hvert sinn. Raunskammtar eru því miklu stærri en stendur á umbúðum. Í könnun Matvælarannsóknastofnunar Danmerkur (Danmarks Fødevareforskning) á matarvenjum Dana kom á daginn að börn á aldrinum 4-14 ára, sem borðuðu morgunkorn með sykri, innbyrtu að jafnaði 46 gr. Í rannsókn Næringarráðs Dana (Ernæringsrådet) á hópi 30 skólabarna í 7. bekk kom í ljós að þau fengu sér allt að 72 gr skammta af  morgunkorni í upphafi dags.
Leikskólabörn eiga að hámarki að fá 30-40 gr á dag af viðbættum sykri, en rannsóknir sýna að þau innbyrða að jafnaði 54 gr Grunnskólabörn mega snæða nokkru meira af sykri, eða 40-50 gr á dag.

ÓSTÖÐUGUR BLÓÐSYKUR

Það er á  ábyrgð aðstandenda barna að fylgjast með hvernig sykurneyslu þeirra er háttað. Í „Norrænu leiðbeiningunum um næringarefni“ á vegum Norðurlandaráðs frá 2004 segir að í morgunverðinum geti verið 20-25% af  orkuinntöku dagsins. Ef barn fær 40 gr af sykri á dag ættu því ekki vera meira en 10 gr af honum í morgunverðinum.
Það er ekki bara sætur morgunmatur sem liggur að baki mikilli sykurneyslu barna. Það sem einkum gerir morgunverðinn of sætan, til viðbótar við morgunkorn, eru sykurgjafar eins og hvítt brauð, súkkulaðiálegg og marmelaði. Sætur morgunmatur stuðlar líklega að sveiflukenndara blóðsykurmagni heldur en ef börnin fengju morgunverð með trefjaríkum kornvörum án sykurs. Sætur morgunverður á einnig þátt í því að venja börnin á að allt eigi að vera sætt á bragðið.
Of sætur morgunverður á þátt í því, ásamt öðrum sætum máltíðum, að auka líkurnar á því að börnin þjáist síðar meir af lífsstílstengdum sjúkdómum eins og sykursýki og hjartasjúkdómum.

GÓÐ RÁÐ

Það er mjög erfitt að draga úr sykurneyslu barna, ungmenna og fullorðins fólks. Vilji fólk hafa heilbrigði barnanna í fyrirrúmi er sætasta morgunkornið geymt uppi í skáp á virkum dögum. Það eykur möguleika barnanna á því að uppgötva aðrar bragðtegundir og átta sig betur á sykurbragðinu af ávöxtum. Í staðinn á matseðillinn á morgnana að hljóða upp á kornbrauð, eins og rúgbrauð, og trefjaríkt brauð með léttosti eða kjöt- eða ávaxtaáleggi eins og bananasneiðum. Líka er mælt með hafragraut eða grjónagraut. Ef til vill er það einmitt heppilegasti  morgunverðurinn.
Ef fólk vill hafa eitthvað sætt í morgunverðinum ætti það að vera sætir ávextir en ekki viðbættur sykur.
Takið eftir því að vörutegundir með lítinn sykur innihalda oft í meira lagi af fitu svo að hitaeiningafjöldinn breytist lítið. Trefjar eru mikilvægar fyrir meltinguna og magnið á að vera yfir 6 gr í hverjum 100 gr af morgunkorni. Fáar morgunkornstegundirnar innihéldu mikið magn trefja. 

GÓÐUR MORGUNVERÐUR

• Forðist hvítt brauð með sætuefnum, t.d. kryddbollur og tebollur. Fáið ykkur gróft brauð eða rúgbrauð í staðinn.
• Skiptið út marmelaði, súkkulaðikremi og sætu áleggi og snæðið í staðinn léttost, kjötálegg eða banana- og jarðarberjasneiðar. Hafið mikið af ávöxtum í morgunverðinum.
• Hafragrjón eru ein besta varan og eru án viðbætts sykurs. Í staðinn fyrir sykur er hægt að nota ferska eða þurrkaða ávexti til að ná fram sætubragðinu.
• Súrmjólk, ab-mjólk, jógúrt og svipaðar vörur með sykurlausu músli eru líka góðir kostir.

BARÁTTA GEGN AUGLÝSINGUM

Alþjóðadagur neytendaréttar, 15. mars, var í ár helgaður baráttunni fyrir því að settar verði alþjóðlegar reglur um að stöðva markaðssetningu á óhollum matvælum fyrir börn. Sendu Neytendasamtökin heilbrigðisráðherra bréf um efnið og það má lesa á vef samtakanna. 
Undanfarin ár hafa neytendasamtök og margir aðrir aðilar beitt sér fyrir því að settar verði reglur sem komi í veg fyrir að auglýst séu óholl matvæli í sjónvarpi, fyrir og eftir og inni í dagskrárefni sem vitað er að börn horfa á. Nú eru til meðferðar í heilbrigðisnefnd Alþingis hugmyndir um slíkar reglur í þingsályktunartillögu Ástu R. Jóhannesdóttur.
Stærstu framleiðendur morgunverðarkorns í Evrópusambandinu hafa sætt svo mikilli gagnrýni vegna slíkra sjónvarpsauglýsinga að þeir sáu sér þann kost vænstan að fallast sjálfir á að hætta birtingum í tengslum við barnaefni í sjónvarpi í síðasta lagi undir lok þessa árs. Meðal þessara fyrirtækja eru Coca-Cola, Groupe Danone, Burger King, General Mills, Kellogg, Kraft Foods, Mars, Nestlé, PepsiCo, Ferrero og Unilever.
Hitt er annað mál að auglýsingatímar nærri barnaefni eru ekki eini vettvangurinn þar sem fyrirtækin beita sér. Nú er auglýsingar um sætt morgunkorn að finna á veraldarvefnum, í farsímum og í tengslum við DVD-kvikmyndaefni og tölvuleiki.

VEFSÍÐUR

Fríða R. Þórðardóttir, næringarfræðingur: Morgunkorn á mannamáli. - http://www.doktor.is
Ásta R. Jóhannesdóttir: Tillaga til þingsályktunar um takmörkun auglýsinga á óhollri matvöru sem beint er að börnum. - http://www.althingi.is/altext/135/s/0047.html
Junk Food Generation - Campaign to stop the marketing of unhealthy food to children  - http://www.junkfoodgeneration.org/