Neytendafræðsla á Norðurlöndum - TemaNord 2000:595

Á miðjum tíunda áratugnum var hafist handa við að móta tillögur um markmið og innihald neytendafræðslu í skólum, en það starf byggðist á reynslu og árangri af samvinnu á milli norrænna neytendasamtaka og neytendastofnana. 

 

Mikið hefur verið stuðst við stefnuskrána "Neytendafræðsla á Norðurlöndum" (Forbrugerundervisning i skolen) síðan hún kom út árið 1995. Henni hefur verið dreift í mörg hundruðum eintökum innan álfunnar, ma. á vegum "European Network of Consumer Educators", en sá vinnuhópur var stofnaður að norrænu frumkvæði. Þá gefur vinnuhópurinn út tímaritið "Nice-Mail" fyrir norrænt fé. 

 

Árið 2000 var gefin út þessi endurskoðaða útgáfa af stefnuskránni "Neytendafræðsla á Norðurlöndum", ekki síst hvað varðar þróun á notkun tölvugagna og Netsins. Þá hefur verið bætt við atriðum varðandi lífsstíl og siðfræði.

 

---

Neytendafræðsla á Norðurlöndum

Tillögur um markmið og innihald neytendafræðslu í grunn- og framhaldsskólum

 

Endurskoðuð útgáfa, janúar 2000

TemaNord 2000:595
ISBN 92-893-0541-X
ISSN 0908-6692

 

---

Norræna Ráðherranefndin

var stofnuð árið 1971. Henni ber að stuðla að samvinnu ríkisstjórna landanna innan Norðurlandaráðs. Ráðherranefndin skal leggja fram tillögur innan Norðurlandaráðs, sjá um framkvæmd ákvarðana  ráðsins , taka saman niðurstöður um þau mál sem unnið er að og stýra vinnu í hinum ýmsu málaflokkum. Forsætisráðherrar Norðurlandanna bera ábyrgð á störfum nefnadarinnar, en yfirumsjón hafa þeir ráðherrar sem ríkisstjórnir einstakra landa tilnefna.

Norðurlandaráð

var stofnað árið 1952 í því skyni að efla samvinnu þjóðþinga og ríkisstjórna Danmerkur, Íslands, Noregs og Svíþjóðar. Finnland fékk aðild að ráðinu árið 1955. Færeyingar og Grænlendinar eiga fulltrúa í dönsku sendinefndinni á þingum ráðsins og Álandseyingar í þeirri finnsku. Á þingum Norðurlandaráðs eiga sæti 87 fulltrúar sem allir eru þingmenn. Norðurlandaráð skal hafa frumkvæði að samvinnu Norðurlandanna. Því er skylt að veita ráðgjöf og það hefur umsjón með málum er varða norræna samvinnu. Stofnanir Norðurlandaráðs eru þingið, forsætisnefndin og ýmsar fastanefndir.

Efnisyfirlit

Formáli
Mikilvægi neytendafræðslu
Þekking, leikni, viðhorf/siðferði
Markmið neytendafræðslunnar
Aðferðir í neytendafræðslunni
Sex deilisvið 
          Fjármál einstaklingsins 
          Réttindi og skyldur neytandans 
          Áhrif auglýsinga 
          Neytandi, umhverfi og siðferði 
          Matur 
          Öryggi vöru

Formáli

Neytendastofnanir og ?samtök á Norðurlöndum hafa starfað saman að skólamálum síðan á 7. áratugnum. Á tímabilinu 1996-99 framfylgdi verkefnahópur á vegum Norrænu ráðherranefndarinnar framkvæmdaáætlun um verkefni á sviði neytendafræðslu.

Neytendamálaráðherrar Norðurlanda höfðu haft frumkvæði að framkvæmdaáætluninni sem að miklu leyti byggðist á fyrri útgáfu af því skjali sem liggur hér fyrir endurskoðað.Reynsla og árangur úr samstarfi norrænna neytendasamtaka veittu möguleika á að móta tillögur  að  markmiðum og inntaki í neytendafræðslu.  Skjalið  "Neytendafræðsla á Norðurlöndum" hefur síðan 1995 verið notað víða á Norðurlöndunum. Ensku útgáfunni hefur verið dreift í fleiri hundruðum eintaka, fyrst og fremst í Evrópu með European Network of Consumer Educators, tengslanets sem er árangurinn af norrænu framtaki og sem gefur út blaðið "Nice-Mail" með norrænni fjármögnun.

Eftir fimm ár hefur nú farið fram nauðsynleg endurskoðun á heftinu. Meðal annars er þróunin á sviði gagnanotkunar og Internets orðin áþreifanleg með margvíslegum hætti. Og  málefni eins og lífsstíll og siðferði hafa komið til sögunnar. Með hinni nýju útgáfu er áfram ætlunin að nýta megi tillögurnar í neytendafræðslunni bæði á landsvísu og alþjóðlega, í fyrstu atrennu í evrópsku samhengi. Á landsvísu eiga tillögurnar að geta komið að notum við að efla samstarf milli fræðsluyfirvalda og neytendastofnana og -samtaka í þá veru að gera neytendamálefni sýnileg og efla þau í kennslunni. Markmiðsskjalið má til dæmis nota við endurskoðun námskráa í grunn- og framhaldsmenntun kennara og við vinnslu námsgagna.

Verkefnahópurinn hefur mótað tillögur að markmiðum og inntaki fyrir neytendafræðslu á sex undirsviðum: Fjármál einstaklinga, réttindi og skyldur, auglýsingar og áhrifavaldar, neytendur/umhverfismál/siðferði, matur ásamt vöruöryggi. Í tengslum við lýsingu á deilimarkmiðunum er listi með atriðisorðum sem nota má til að efla hugmyndaauðgi í kennslunni.

Endurskoðuð tillaga hefur verið mótuð á vegum verkefnahóps sem í voru eftirtaldir fulltrúar:

Danmörk:     
Anne Gade Nielsen, Forbrugerrådet
Karen Ingrid Lund Nielsen, Forbrugerinformationen (áður Forbrugerstyrelsen)

Finnland:       
Pirkko Grönlund, Konsumentverket
Leena Heinilä, Konsumentverket

Ísland                   
Ragnhildur Guðjónsdóttir, Neytendasamtökin

Noregur:            
Kari Holtan Nodenes, Forbrukerrådet
Eli Karlsen, Forbrukerrådet
Ole -Erik Yrvin, Barne- og familiedepartementet

Svíþjóð                   
Marianne Örberg, Konsumentverket
Hans Jeleby, Konsumentverket (ritari)

Í Danmörku var Viðmiðunarhópur skólaþjónustunnar (Skoletjenestens referencegruppe) með þátttöku  ráðgjafa á vegum menntamálaráðuneytisins ráðgefandi við mótun fyrstu útgáfu af markmiðsskjalinu.

Mikilvægi neytendafræðslu

Á árinu 1985 samþykktu Sameinuðu þjóðirnar "Stefnumið um neytendavernd". Í 31. gr. F-kafla í stefnumiðunum segir að "Ríkisstjórnir skuli þróa og efla almennar áætlanir um neytendafræðslu og upplýsingar til neytenda, að teknu tilliti til menningarlegra hefða þeirra neytenda sem málið varðar". Í 32. gr. segir að "Neytendafræðsla eigi að því leyti sem unnt er að vera samþættur hluti af grunnnámskrám fræðslukerfisins, fyrst og fremst sem hluti af núverandi námsgreinum".

Í yfirlýsingu frá Ráðherranefnd ESB (menntamálaráðherra) frá árinu 1986 segir að "Viðkomandi yfirvöld í aðildarríkjunum skuli beita sér fyrir því að neytendafræðsla verði smámsaman hluti af námskrám grunnskóla þannig að neytendafræðsla verði kerfisbundið í boði í skyldunáminu". Það sem skrifað stendur um neytendavernd í reglugerðum ESB er enn ítrekað í Amsterdamsáttmálanum frá 1997. Neytendafræðsla er nú þáttur í almennum markmiðum fyrir neytendavernd og eru réttindi neytenda sem sambandið og aðildarlöndin eiga í sameiningu að uppfylla.

Við margvíslegar aðstæður á Norðurlöndum á tíunda áratugnum hefur orðið sýnt að þörf er fyrir grundvallarþekkingu á neytendasviðinu og að þessa þekkingu ber að veita þegar í grunnskólanum. Efnahagur samfélaganna hefur í mörgum löndum einkennst af auknu atvinnuleysi og skuldabyrði fjölskyldnanna er í mörgum tilvikum aukin. Þetta hefur gert að verkum að skuldbreyting hefur komið til tals hjá mörgum, þótt þörf á aðgerðum á þessu sviði tengist oft sveiflum í efnahagslífinu.

Áður fyrr stýrðu foreldrarnir innkaupum fjölskyldunnar. Rannsóknir sýna að börn og unglingar hafa nú á dögum áhrif á æ stærri hluta af neyslu fjölskyldunnar. Börn og unglingar hafa miklu meira fé milli handanna en fyrri kynslóðir og eru þess vegna mikilvægur markhópur sem kaupendur vöru og þjónustu: Vísindamenn hafa lýst breytingunni þannig: "Frá barni fjölskyldunnar til barns markaðarins". Auk hins breytta fjölskyldumynsturs er einnig tilhneiging á Norðurlöndum í átt að auknum félagslegum mun milli samfélagshópa vegna tekna og menntunar og þjóðlegs uppruna.

Markaðurinn hefur á undanförnum áratugum verið undirorpinn miklum breytingum í átt að aukinni samþjöppun og samþættingu á sviði framleiðslu, dreifingar og smásölu. Vöruúrvalið hefur margfaldast og erfiðara er að öðlast yfirsýn yfir markaðinn, m.a. vegna aukinnar alþjóðavæðingar þar sem viðskiptahindranir eru færri. Samfélagið gerir strangari umhverfiskröfur til varanna. Markaðssetning er öflugri með æ meiri straumi upplýsinga og auglýsinga á pappír, í sjónvarpi og á Internetinu. Þetta hefur aukið kröfurnar sem gerðar eru til neytenda um að geta metið og tekið afstöðu  til upplýsinga og staðhæfinga, m.a. með tilliti til umhverfismála og þjóðlegra þátta.

Einnig er ríkjandi þáttur í núverandi samfélagsmynd hin öra þróun upplýsingatækninnar. Hún felur í sér annars vegar vaxandi dægurmenningu sem tekur æ meiri part af tómstundum fólks. Um stóra barna- og unglingahópa má segja að skemmtun og gagnvirkir leikir í rafrænum miðlum afmarki að miklu leyti daglegar athafnir þeirra. Hins vegar bjóða þessir miðlar jafnframt upp á hagkvæmar og hugmyndaauðgandi leiðir til að leita þekkingar og meðhöndla  og tileinka sér hana.

Til þess að geta eflt hæfileika barna og unglinga til aðgerða í samfélagi í breytingum gegnir neytendafræðsla mikilvægu hlutverki. Hæfileikinn til að greina og vera sér meðvitaður á gagnrýnan hátt styrkir unga neytendur bæði með tilliti til  eigin fjármála og efnahagsmála samfélagsins, til áhrifa markaðsaflanna og þróunar fjölmiðla. Sú lífsleikni sem neytendafræðsla getur veitt nemendum eykur jafnframt möguleika þeirra á að geta valið  lífsstíl sem er í samhljómun við kröfurnar um sjálfbæra neyslu og siðferðilega forsvaranlega þróun.

Neytendafræðsla eykur jafnrétti kynjanna. Kannanir sýna að munur er milli stúlkna og drengja hvað varðar kunnáttu og áhuga fyrir akveðnum sviðum neytendamála. En í stórum dráttum meta börn og unglingar þessi málefni mikils og óska eftir meiri neytendafræðslu. Að unglingar - óháð kyni - taki á sig sömu ábyrgð í hlutverki neytandans er eðlileg forsenda neytendafræðslu.

Forbrugerstyrelsens Skoletjeneste hefur spurt kennara við um 280 skóla hvort fræða beri nemendur um neytendamálefni í skólanum. Um 91% þeirra svöruðu játandi. Hafið samband við skoletjenesten@fi.dk varðandi skýrsluna.

Rannsóknir  í framhaldsskólum í Noregi og Svíþjóð á þekkingu nemenda á neytendamálum sýna

1. að nemendur vita rétt svör við 50-60% þekkingarspurninga um fjármál heimilanna, réttindi neytenda og önnur neytendamálefni
2. að meirihluta nemenda finnst að fræðsla skólans í neytendamálum sé ekki nægjanleg
3. að aukin neytendafræðsla eykur þekkingarstig nemenda

(Heimild: Skýrslur frá Konsumentverket, Svíþjóð, nr. 1995/96:8,29,1997:5,20 og SIFO-skýrsla nr. 8-98 frá Statens institut for forbruksforskning, Noregur.)

Þekking, leikni, viðhorf/siðferði

Í námskrám fyrir skólana á Norðurlöndum er algengt að greint sé milli þekkingar, leikni og viðhorfa, og oft eru sett upp markmið fyrir flokkana þrjá. Í þessu skjali er ekki um slíka flokkun að ræða en mismunandi deilimarkmið sem sett eru upp hér geta haft einkenni leikni og viðhorfa í siðferðilegum tilgangi.

Í neytendafræðslunni er áríðandi að gefa nemendum þá kunnáttu sem nauðsynleg er til að geta áttað sig í samfélagi í örri þróun. En það er einnig áríðandi að miðlað sé vitneskju sem gerir nemendum kleift að bera ábyrgð á eigin lífi, á samfélagslegum sínum og umhyggju fyrir fjölskyldu og umhverfi. Í núgildandi námskrá í Noregi er markmiðið að kennslan sameini aukna vitneskju, þekkingu og leikni með félagslegar kröfur og hæfninni til að taka siðferðilega og fagurfræðilega afstöðu til mála.

Ennfremur er það talið markmið að veita nemendum upplifanir. Þaulhugsuð neytendafræðsla býður upp á góð skilyrði einnig að fullnægja þessum markmiðum.

Markmið neytendafræðslunnar

Í skýrslunni NSA 1992:599 "Forbrukerundervisning i skolen - forprojekt" frá Norrænu ráðherranefndinni var sett fram sameiginleg norræn skilgreining á markmiðum og inntaki neytendafræðslunnar;

"Markmiðið með neytendafræðslu í skólanum er að mennta sjálfstæða, meðvitaða og vel upplýsta neytendur. Kennslan á að veita nemendum vitneskju um og innsýn í hlutverk neytandans í flóknu samfélagi með því að veita grundvallarþekkingu á sviðum á borð við neytendalöggjöf, fjármál einstaklinga og þjóðhagfræði, auglýsingar og áhrif, neyslu og umhverfismál, hnattrænar auðlindir, húsnæðismál, fatnað, verð og gæði, fæði og heildbrigði.

Skólanum ber að stuðla að því að nemendur verði meðvitaðir um þau áhrif sem þeir verða fyrir, varðandi lífsstíl, neysluvenjur og viðhorf."

Þessa lýsingu má útvíkka með sjónarmiðum sem ganga enn lengra. Kennsla í málefnum neytenda hefur þannig þann tilgang að þróa með nemendum greinandi og gagnrýnin viðhorf til neyslu þar sem er gerð skýr grein fyrir þörfum og kröfum með tilliti til gæða, verðlags, þjónustu, auðlinda, umhverfismála og siðferðis. Nemendur skulu hafa innsýn í og skilning á hagfræðilegum og hnattrænum vandamálum, tengslum milli starfs og peninga svo og milli framleiðslu, neyslu, sparnaðar og lífsgæða.

Kennslan á einnig að lýsa hvernig ný vitneskja og ný tækni geti leitt til breyttra neysluvenja og að þetta geti aftur haft afleiðingar fyrir heimilið og umhverfið. Til þess að gefa unglingum betri möguleika á að velja skynsamlega sem neytendur og taka sjálfstæða afstöðu varðandi innkaup og greiðslu verða þeir að hafa vitneskju um hvernig nútíma markaðssetning og sölutækni starfar.

Líta má á nútíma fjölskyldu að hluta til sem lítið fyrirtæki þar sem daglega er borgað inn og út og prentuð út reikningsyfirlit. Til þess að vera fær um að annast eigin fjármál er nauðsynlegt að hafa vitneskju um hvernig fjárhagsáætlun er sett upp og fjármálin skipulögð, áhrif auglýsinga, mat og heilbrigði, húsnæðismál, fatnað og aðra neyslu. Meðvitund um gæði og verð eru áríðandi á sama hátt og réttindi og skyldur.

Neytendamál snerta þannig mikinn hluta af daglegu lífi fjölskyldunnar. Í ljósi heildaruppvaxtarumhverfis barnsins veitir neytendafræðsla góða möguleika á samstarfi og skiptingu ábyrgðar milli heimilis og skóla, milli skóla og grenndarhverfis og - með stuðningi í þróun samskiptatækninnar  - einnig milli skóla og milli landa.

Neytendamálefnin má og ber að meðhöndla út frá mismunandi viðhorfum í greinum á borð við heimilisfræði, samfélagsfræði, dönsku, stærðfræði, líffræði, nattúru-/tæknifræði, fjölmiðlafræði, fjölskyldufræði, textílmennt o.fl. Það að neytendafræði er að finna í mismunandi greinum gefur möguleika á víðtækri umfjöllun og stighækkandi þróun á námstímanum. Verklag og umfjöllun í þemaverkefnum sem eru aðlöguð mismunandi aldursþrepum, geta þróað þekkingarsviðið og skapað viðhorf sem samsvara aldri nemenda og þroska. Jafnframt er mikilvægt að í skólanum séu mótuð þverfagleg viðfangsefni og verkefni þannig að samhengið milli efnisatriða í mismunandi greinum verði greinilegt.

Aðferðir í neytendafræðslunni

Neytendafræðslan getur farið fram með margvíslegum hætti en það er mikilvægt að kennslan tryggi virkni nemenda og gangi út frá daglegu lífi þeirra og áhuga. Slíkt er t.d. hægt að gera með viðræðum, samtölum, hlutverkaleikjum, eftirlíkingum og leikjum. Verkefnavinnan veitir sérstaka möguleika á að taka upp viðfangsefni sem nemendur hafa einkum áhuga á. Verkefni sem eru hagnýt og áþreifanleg auka skilning nemenda á því að neytendafræði sé gagnleg. Nemendur geta lært margt með því að taka þátt í bæði skipulagningu, framkvæmd og mati og kynningu á starfseminni.    Þau kennslugögn sem notuð eru skulu vera uppfærð og aðgengileg fyrir markhópinn.

Notkun nútíma upplýsingatækni verður í æ ríkari mæli sjálfsögð í skólanum nú um stundir. Uppbygging upplýsingatæknibúnaðar í skólanum er forgangsverkefni alls staðar á Norðurlöndum. Með upplýsingatækni öðlast nemendur og kennarar nýja möguleika á að velja upplýsingar, starfshætti og finna nýja námsstarfsemi. Daglegt líf krefst færni í að geta nýtt nútímatækni í gagnasafnstengdum upplýsingakerfum. Neytendamál henta vel sem þema þegar ætlunin er að mennta sig á Internetinu. Á veraldarvefnum -World Wide Web-má með virkum hætti leita að upplýsingum og efni fyrir neytendafræðslu,   bæði   alþjóðlega og á heimasíðum innlendra neytenda- og menntastofnana. Hér er að finna lög, nýlegar rannsóknir, vaxtaútreikning, gagnvirkar síður til útreiknings á framfærslukostnaði o.fl.

Nokkur hnitmiðuð verkefni með Intemet-samskipti voru framkvæmd á árunum 1996-98 í Noregi og í Danmörku. Forbrugerrådet og Barne- og familiedepartementet í Noregi hönnuðu efni fyrir kennslu í greininni "Fjármál og upplýsingavinnsla" í framhaldsskólanum á Skolenettet og studdi með staðreyndaþekkingu.

Forbrugerstyrelsen framkvæmdi tvö verkefni í nokkrum grunnskólum þar sem fyrra verkefnið "Notkun Internetsins í neytendafræðslu" hafði sem markmið að kanna hvort auðvelt væri að finna efnið sem fyrir væri á netinu og hvort það hentaði í kennslunni. Í næsta verkefni "Ungur neytandi á Internetinu" áttu nemendur að vinna með gagnvirkar sögur, búa til heimasíður og hafa samskipti á netinu. Síðasta verkefni var stutt faglega og fjárhagslega af menntamálaráðuneytinu. Reynslan var nýtt í "Ungur neytandi" sem nær til fleiri en 15 viðfangsefna á sviði m.a. neytendaréttar, fjármála og neytanda/umhverfis.

Viðfangsefnin í Ungur neytandi eru stöðugt þróuð og endurnýjuð. Er að finna á slóðinni http://www.fi.dk/ undir "Forbrugerskolen".

Sex deilisvið

Neytendafræðsla getur rúmað margs konar efnissvið og deilimarkmið. Valin hafa verið sex skilgreind efnissvið og tilgreind deilimarkmið fyrir kennsluna fyrir hvert og eitt. Efnissvið eins og t.d. áhrif neytenda og upplýsingatækni er eru ekki tekin með sem sérstök efnissvið í þessari uppbyggingu, en eru fyrir hendi sem deilimarkmið eða efnisorð innan hinna völdu viðfangsefna.

Samstíga þróun og þroska nemenda og í samræmi við önnur markmið í námsskránum eiga nemendur að tileinka sér þekkingu þannig að þeir séu færir um að lokinni skólagöngu að

1. hafa hönd í bagga með tekjunum og stjórna eigin fjármálum
2. gæta réttinda sinna og rækja skyldur sem neytendur
3. ráða við þá hvatningu til viðskipta sem þeir verða fyrir
4. meta mikilvægi þeirra eigin lífsstíls og eigin neyslu í hnattrænu tilliti
5. velja og matreiða hollan mat þar sem einnig er tekið tillit til umhverfisins svo og að læra að vinna á hagkvæman hátt í heimilinu
6. meta gæði mismunandi afurða, notkunareiginleika og öryggi og nýta sér vörulýsingar.

Markmiðunum er skipt niður á tiltekna aldurshópa. Varðandi tiltekin markmið er raunhæft að ákveða að þeim skuli náð snemma á skolaferlinu, varðandi önnur gildir að þau eru ekki tekin upp til umræðu fyrr en síðar, og varðandi enn önnur að þau verða til meðferðar á öllu skólaferlinu.

Eins og áður er nefnt má nota efnisorðin sem hugmyndir að kennslustundum innan hinna ýmsu viðfangsefna. Starfsemi nemenda og kennara, áþreifanleg vinna við lausn verkefna og vangaveltur á grundvelli þekkingar og reynslu ráða síðan úrslitum um að hve miklu leyti markmiðin nást.

Fjármál einstaklingsins

Fjármál einstaklingsins snúast um að öðlast innsýni í aðferðir sem gera manni kleift að nýta eigin fjármagn svo að jafnvægi sé milli tekna og útgjalda.

Markmið

Nemendur eiga að hafa grundvallarþekkingu um fjármál einstaklinga og færni. Þeir eiga að geta annast og axlað ábyrgð á eigin fjármálum og framtíðar fjölskyldu sinnar svo og skilja samhengið milli einkaneyslu og efnahags samfélagsins.

Deilimarkmið

1. Nemendur eiga að
2. átta sig á mikilvægi þess að geta skipulagt eigin fjármál
3. geta sett upp fjárhagsáætlun yfir eigin peninga og fært bókhald - einnig með notkun upplýsingatækni
4. geta tekið ábyrgð á eigin fjármálum og tekið þátt í skipulagningu fjölskyldunnar á fjármálum hennar út frá tiltækum tekjum
5. þróa fjarhagslega og umhverfislega ábyrg viðhorf til mismunandi útgjalda á heimilinu
6. geta skilið samspilið milli lánveitenda og lántakenda
7. geta skilið samhengið milli efnahags samfélagsins og fjármála einstakra heimila
8. vita hvar og hjá hverjum er hægt að fá hjálp og ráðgjöf ef þörf er á slíku til að ná tökum á fjármálunum
9. geta borið saman verð og metið verð og gæði
10. geta notað nútímatækni á borð við  gagnasafnstengd   upplýsingakerfi, fjárhagsáætlunarkerfi, bankaþjónustu o.fl.
11. þekkja til persónuverndar í tengslum við gagnaskráningu, t.d. um upplýsingar vegna lánsviðskipta
12. þekkja reglurnar um mismunandi greiðslukerfi, greiðslukort o.fl.

Efnisorð

fjárhagsáætlun

reikningshald/töflureiknir vasapeningar

fjármál fjölskyldunnar

- hvað kostar að eiga börn

- verð á vörum og þjónustu

- verðsamanburður

- sparnaður

- einkabíll/almenningssamgöngur

fjármögnunarmöguleikar

greiðslukostir

- reiðufé

- ávísun, gíró

- greiðslukort

- rafræn greiðsla

- lán

greiðslufrestur

gjalda- og vaxtaútreikningur

laun, skattur

lög og reglur um kaup, greiðslukort, lánssamninga o.fl.

tryggingar

skuldabréf, hlutabréf

lánsumsókn

endurnýjun/breyting á láni

greiðsluábyrgð

ábyrgð

greiðsluaðlögun

gjaldmiðlar

 

Réttindi og skyldur neytandans

Í samfélagi okkar eru reglur nauðsynlegar þegar gera á samning, markaðssetja vörur og þjónustu, þegar ágreiningur rís milli neytanda og rekstraraðila o.fl. Grundvallarþekking á neytendalöggjöfinni er forsenda fyrir því að maður sé sem neytandi fær um að taka þátt í jafnkosta samspili við aðra aðila á markaðnum.

Markmið

Nemendur eiga að þekkja réttindi sín og skyldur sem neytendur og læra að leita upplýsinga þegar þeir ná ekki yfirsýn yfir vandamálin. Þeir eiga einnig að þekkja mikilvægustu reglur um samskipti atvinnulífs og neytenda.

Deilimarkmið

Nemendur eiga að

1. þekkja efni helstu laga sem snerta réttindi og skyldur neytandans
2. vita hvernig æ frjálsari viðskipti yfir landamærin hafa áhrif á réttindi þeirra sem neytenda
3. þekkja lög og réttindi vegna viðskipta á  Internetinu
4. vita hvaða skuldbindingar menn taka á sig ef menn gangast í ábyrgð fyrir aðra
5. þekkja reglur um fjármögnunar- og greiðslukosti sem fjölskyldur nota almennt
6. þekkja reglur um merkingu vara og vita hvað algengustu merkingar þýða
7. öðlast þekkingu á tilteknum siðferðilegum spurningum sem ber að veita athygli í tengslum við kaup á vörum og þjónustu og við gerð annarra samninga.

Efnisorð  

kaupalög

lög um húsgöngu- og fjarsölu

samkeppnislög

lög um neytendalán

söluhættir

samningar

viðgerðir, önnur þjónusta

ábyrgðarskírteini

merkingar

kvartanir/kvörtunarmöguleikar

neytendastofnanir og -samtök

ábyrgð nemandans sem neytanda í fjölskyldu

 

Áhrif auglýsinga

Unglingar nú á dögum verða fyrir sannkölluðu myndaflóði þar sem mikill hluti boðskaparins hefur viðskiptalegan tilgang. Auglýsingin lýtur oft að því óöryggi sem algengt er á táningaaldri. Auglýsingin "selur" fegurð, öryggi, félagsskap, kynlíf og hamingju í formi fatnaðar, skófatnaðar og snyrtivara. Foreldrar og unglingar lenda auðveldlega í klípu milli tilboða "markaðarins" og fjárhagslegs raunveruleika á heimilinu.

Markmið

Nemendur eiga að skilja tilgang auglýsinga og með gagnrýnum hætti geta tekið afstöðu til auglýsingamynda viðskiptalegs boðskapar.

Deilimarkmið

Nemendur eiga að

1. þekkja æskilegt hlutverk fjölmiðla í samfélaginu
2. læra að skilja hvernig fjölmiðlar skapa lífsstíl sem endurspeglast m.a. í tilteknum kynhlutverkum og líkamsfyrirmyndum
3. skilja muninn á upplýsingum og auglýsingu
4. vita að það eru lög og reglur sem stjórna auglýsingunum - og hvar þeir geta fundið upplýsingarnar
5. geta greint, túlkað og rannsakað inntak viðskiptalegra mynda, boðskap og tungumál
6. skilja mikilvægi auglýsinga í atvinnuhagfræðilegu og þjóðhagfræðilegu tilliti
7. þekkja rafræna miðla á borð við sjónvarp, myndband, einkatölvur, Internet, geisladiska og aðra tækni sem notuð er við miðlun upplýsinga og skemmtana og eru mikilvægir fyrir markhópinn
8. geta notað rafrænar upplýsingaþjónustur á gagnrýninn og yfirvegaðan hátt
9. öðlast innsýn í nýjar markaðssetningaraðferðir, t.d um Internetið, svo að kanna megi þær með gagnrýnum hætti

Efnisorð

fjölmiðlar

þróunarvísar

auglýsingar og/eða upplýsingar

hlutverk og aðferðir auglýsinga

kostnaður við auglýsingar

hvaða vörur eru auglýstar mest og hvers vegna

auglýsingar og markaðsverð

auglýsingin sem hjálpartæki sölumannsins

dulin auglýsing - staðsetning vöru í kvikmyndum o.fl.

auglýsingar sem beint er til barna og unglinga

kynhlutverk í auglýsingum

kynhvörf í auglýsingum

mismunun í auglýsingum

auglýsingar og stjörnur

reglur um auglýsingar og markaðssetningu

auglýsingar í sögulegu tilliti

auglýsingar í mismunandi menningarheimum

nemendur sem markhópur í markaðssetningu

mikilvægi auglýsingar í tengslum við einelti og hópþrýsting

gagrýnin hugsun og auglýsing

auglýsingaiðnaðurinn

auglýsingar í mismunandi fjölmiðlum, sjónvarpi, kvikmyndahúsi, á Interneti o.fl.

mat á skemmtun og upplýsingum í gegnum rafræna miðla

auglýsingar og unglingamenning (í tónlist, á myndbandi, í kvikmyndahúsi o.fl.)

 

Neytandi, umhverfi og siðferði

Krafan um aukna aðlögun að umhverfinu felur í sér breytingar bæði á sviði framleiðslu og neyslu. Sem neytendur verðum við í krafti lífs- og neyslumynsturs okkar að tryggja sjálfbæra þróun umhverfis og auðlinda og taka tillit til siðferðilegra afleiðinga af neyslu okkar.

Markmið

Nemendur eiga að verða meðvitaðir um þau áhrif sem lífsstíll þeirra og neysla hefur á umhverfið og síðferðilegar aðstæður. Þeir eiga með gagnrýnum hætti að geta lagt mat á mismunandi lífsstíla og neyslumynstur út frá umhverfislegum og siðferðilegum sjónarmiðum og þróað umhverfislega og siðferðilega sjálfbæra hegðun varðandi neyslu.

Deilimarkmið

Nemendur eiga að

1. skilja hvernig neysla og lífsstíll hafa áhrif á umhverfið
2. þekkja ógnir sem steðja að umhverfinu
3. þekkja umhvearfisvæna framleiðslu og hvers vegna hún er það
4. vera meðvitaðir um hlutverk mannsins bæði sem neytanda og sem hluta af náttúrunni
5. þekkja fyrir hvað umhverfismerki og siðfræðileg merki á vörum standa og hvernig á aða nota upplýsingarnar t.d. er varðar  flokkun heimilissorps og hvernig draga megi úr sorpmagni
6. vita hvað ber að gera til þess að draga úr ofnotkun auðlinda
7. geta velt vöngum yfir auðlindanýtingu og skiptingu auðlinda í heiminum þekkja ógnirnar gegn umhverfinu frá iðnaði, landbúnaði, samgöngum og heimilishaldi.
8. vera meðvitaðir um félagslega og siðferðilega ábyrgð sem neytendur
9. þekkja framleiðsluhætti sem hafa siðferðilegar afleiðingar fyrir menn og skepnur

Efnisorð

samskipti manna við náttúruna

umhverfið á láði, á legi og í lofti

eigin ábyrgð á umhverfinu

mikilvægi umhverfisvænna lífshátta á öllum sviðum

hráefnisnotkun

lífræn framleiðsla

sjálfbær neysla og þróun

orkunotkun

orkumerking

umhverfismerkingar

vöruprófanir

áhrif flutninga á umhverfið

notkun iðnaðarlanda og þróunarlanda á auðlindum

afleiðingar neyslunnar nú og í framtíðinni

flokkun sorps

endurnýting og endurvinnsla

vefnaðarvara

- þvottur, meðferðartákn

- efnissamsetning

- innflutningur vefnaðarvöru

- litarefni bætiefni/ofnæmi

mikilvægi umbúða fyrir umhverfið

siðferði

-  barnavinna

-  skepnuhald

Matur

Daglegir lífshættir hafa breyst mikið á síðari árum. Það hefur leitt til þróunar í matarvenjum fjölskyldna og einstaklinga og breytt mynstri málsverða sem frá næringarfræðilegu sjónarmiði er oft miður heppilegt. Vitneskja um mikilvægi matarins bæði næringarlega og félagslega og viss færni í matreiðslu er því mikilvæg fyrir alla.

Markmið

Nemendur eiga að geta valið og matreitt næringarríkan og hollan mat. Þeir eiga einnig að vita hvernig matarvenjur og aðrir lífshættir hafa áhrif á heilbrigði, starfsgetu, líf fjölskyldunnar, umhverfi og fjármál.

Deilimarkmið

Nemendur eiga að

1. þekkja mikilvægi fæðunnar fyrir heilbrigði og lífsgæði
2. geta valið rétt samsettan málsverð með tilliti til heilbrigðis, vellíðunar og umhverfis
3. þekkja og skilja upplýsingar sem notaðar eru í manneldisupplýsingum.
4. skilja mikilvægi málsverðar fyrir samveru í fjölskyldna og með vinunum
5. geta eldað einfalda rétti
6. þekkja verðmerkingar og geta notað þær við kaup á matvöru
7. þekkja næringargildis merkningar og vita hvernig þær eru notaðar í tengslum við innkaup og samsetningu matarins
8. vita hvernig matvörur eru geymdar og eldaðar á þrifalegan hátt og hvað eru góð  eldhúsþrif
9. skilja mikilvægi þess að matarinnkaup séu skynsamleg
10. geta notað algengustu tæknilegu hjálpartæki við heimilisstörfin  og læra hvar megi fá upplýsingar í tengslum við kaup og notkun
11. geta farið eftir mataruppskriftum og leiðarvísum
12. skilja hvað neysla matar þýðir fyrir umhverfið
13. þróa jákvæð viðhorf til og áhuga á eigin matarmenningu og annarra.

Efnisorð

fæðuráð

félagslegt mikilvægi málsverðar

ráðleggingar um næringarefni

næringarefnlýsingar

hollar matvörur og minna hollar

mikilvægi málsverða

matarvenjur í eigin landi og annars staðar

matseld

þrifnaður í eldhúsi

örverufræði

samsetning matar

auglýsingar á matvörum

matarmenning og mikilvægi matar í menningarlegu samhengi

matarinnkaup, verð

hollur matur á lágu verði

aukefni

útreikningur á næringarefnum

lífrænar matvörur

gæði matvæla

sjúkdómar tengdir mataræði

hagkvæm matseld

nútíma matartækni

hjálpartæki

vöruprófun

Öryggi vöru

Æ fleiri hjálpartæki eru notuð í heimilishaldi og í tómstundum. Slíkt eykur hættuna á slysum og óhöppum og nauðsynlegt er þess vegna að hafa þekkingu á bæði öryggisráðstöfunum, öryggiskröfum og öryggi varðandi einstakar afurðir.

Markmið

Nemendur eiga að þekkja öryggistengda áhættuþætti á heimilinu og annars staðar í umhverfinu þar sem þeir fara um, og þeir þurfa að læra að taka tillit til bæði öryggis annarra og eigin öryggis. Þeir þurfa ennfremur hafa þekkingu á og geta metið öryggi afurða og læra að axla ábyrgð á að farið sé eftir öryggisreglum.

Deilimarkmið

Nemendur eiga að

1. fá hvatningu til að lesa upplýsingar og merkingar sem segja til um öryggi afurða
2. vita hvernig megi með öruggum hætti meðhöndla hættulega hluti, t.d. algeng kemísk efni og eldfimar afurðir
3. læra hvernig forðast megi slys á heimilum og umhverfi þeirra, í skólum, í tómstundum og á vinnustöðum
4. þekkja öryggisleiðbeiningar á tækjum á heimilum og í skólum
5. geta notað algengustu hjálpartæki á heimilum og í skólum þannig að alls öryggis sé gætt og vita, hvernig koma eigi hjálpartækjum á heimilinu fyrir þar sem börn ná ekki til
6. vita hvernig og hvenær beri að nota öryggisbúnað

Efnisorð

meta öryggisbúnað, t.d. björgunar- og sundvesti

rannsaka eigin leikföng, íþróttabúnað, öryggi reiðhjóla, reiðhjólahjálma o.þ.h.

hjólaskautar

hjólabretti

tómstundabúnaður

snyrtivörur

þvotta- og hreingerningarefni

kemísk efni á heimilinu

umferðarslys

íþróttaslys

slys á heimilinu

talnagögn um slys

kvörtunarstaðir

góðar/slæmar vörur út frá öryggissjónarmiði

lög og reglur um vöruöryggi og öryggi

CE-merking, viðvörunarmerking

viðhald, leiðarvísir

bera saman auglýsingar og hagnýtar upplýsingar um öryggi vara

Meira