Sýklalyfjaónæmi: er allt svart og hvítt?

Þriðjudagur, 8. ágúst 2017
Dominique Plédel Jónsson

Félag Atvinnurekanda birti skýrslu 20. júlí síðastliðinn, um hættuna fyrir heilsu manna og dýra sem gæti fylgt (eða ekki) innflutningi á hráu kjöti, ógerilsneyddum mjólkurvörum og eggjum. Skýrslan er svar dýralæknanna Ólafs Oddgeirssonar og Ólafs Valssonar við sjö spurningum sem FA lagði fyrir þá og varða möguleg áhrif aukins innflutnings ferskum landbúnaðarvörum á dýraheilbrigði og heilsu fólks á Íslandi. Skýrslan virðist faglega unnin og höfundar svo og ráðgjafafyrirtækið (Food Control Consultant) fær um þessa greinargerð með þeim fyrirvara að enginn sérfræðingur um sýklalyfjaónæmi var á meðal höfunda. Niðurstöður FA út frá svörum skýrsluhöfundanna við sjö spurningum félagsins eru að hættan sé meiri frá ofnotkun sýklalyfja, lyfjamengun frá Landspítalanum og frá ferðamönnum en frá innflutningi á kjöti og að flytja inn hrátt kjöt, ógerilsneydda mjólk og egg og að sá innflutningur mun ekki setja heilsu manna og dýra í hættu.

Skýrsluna má finna hér og í kjölfarið kom málefnaleg gagnrýni fagmanna samanber þessa grein frá sérfræðilækni í sýklafræði.

Þessi umræða vekur fleiri spurningar en hún svarar:
1) Smithætta af alvarlegu tagi getur stafað af eftirfarandi bakteríum: salmonellu, kampylobakter, E.coli og auk sýklalyfjaónæmra baktería sem hafa myndað ónæmi fyrir þekktum sýklalyfjum og eru ein mesta heilbrigðisvá nútímans. Alltaf koma upp alvarleg smittilfelli þar sem fyrstu 3 tegundir eiga í hlut og er það nánast eingöngu í gegnum matvæli. Reglur og eftirlit má alltaf bæta, en leiðir til að takmarka smit eru þekktar og virka. Stóra vandamálið er sýklalyfjaónæmar bakteríur sem geta borist með ýmsum leiðum. Varðandi matvæli berast þær frá dýrum í fólk sem er í beinni snertingu við dýrin (starfsfólk eldisstöðvar eða álíka) en líka með krossmengun frá sýktu kjöti, sem er algengara. Þetta er ný staða, því yfirleitt hefur verið horft til að smit gerist á spítölum þar sem sýklalyfjanotkun er mjög mikil. Umhverfismengun er einnig töluverð bæði frá verksmiðjubúskap (skolpvatn og úrgangur) og spítölum.

2) Það er staðreynd að í þeim löndum þar sem notkun sýklalyfja í dýraeldi er mest (í Evrópu Þýskalandi, Ítalíu, Spáni) er þetta orðin veruleg heilbrigðisvá og vísindamenn hafa varað sterklega við þróuninni sem á sér stað þar, líkt og kemur fram í skýrslu Ólafs Oddgeirssonar og Ólafs Valssonar, þá hafa nógu mörg tilfelli komið fram til að sýna tengsl á milli dýra og manna. Að notast við skýrslur frá Danmörku og Hollandi líkt og skýrsluhöfundar gera til að sanna áhrifin er ekki mjög sannfærandi því þessi tvö lönd eru meðal þeirra 10 sem nota minnst af sýklalyfjum í dýraeldi í Evrópu.

3) Í Evrópu er sýklalyfjanotkun bönnuð í dýrafóðri og sem forvörn eða vaxtahvati. Í mörgum Evrópulöndum eru sýklalyf samt gríðarlega mikið notuð til að halda niðri sjúkdómum í versmiðjubúskap  og þaðan kemur hættan á sýklalyfjaónæmi eins og tölur sanna. Eiga neytendur að horfa framhjá því? Hver verður þróunin í þessum efnum? Hvaða forvörn er best að beita til að vernda neytendur? Það gleymist í skýrslunni að taka fram að notkun sýklalyfja í dýraeldi er orðin tvöföld á við sýklalyfjanotkun í fólki  (sjá fréttatilkynningu sem vitnar í tvær opinberar heimildir (New data published on Friday 14 October by the European Medicines Agency (EMA) reveals that many European countries are failing to put an end to massive overuse of antibiotics in farming [1]. Use of antibiotics in Europe remains more than twice as high in animals as in humans [2].), sjá hér

4) Sýklalyfjanotkun (jafnvel ofnotkun) á spítölum og almennt í mönnum er önnur umræða sem hefur verið áberandi undanfarin ár og skapar verulega hættu við ónæmi manna fyrir sýklalyfjum. Það er vafasamt að blanda henni í innflutningsmál á hráu kjöti eða eggjum.

5) Meginspurningarnar sem þarf að svara eru: hvernig eru hagsmunir neytenda best varðir? Hver er ávinningur fyrir neytendur að opna fyrir innflutning á ófrosnu kjöti? Virk samkeppni og upplýst val neytenda er aðalatriði í öllum tilfellum, en er hún ekki þegar fyrir hendi? Með tilkomu Costco er samkeppnin enn virkari.

Það er mikilvægt að það ríki samkeppni á matvælamarkaði og að neytendur hafi  upplýst val og geti veitt aðhald með verðlagi, en ábyrgð fylgir henni einnig og meðal annars þegar lýðheilsa á í hlut sem og dýraheilsa. Að mínu mati er ávinningurinn af því að flytja inn hrátt kjöt ekki mikill fyrir íslenska neytendur sem hafa þegar aðgang að influttu kjöti í ríkum mæli þótt frosið sé. Þeir hafa auk þess ávallt aðgang að góðu innlendu hráefni, miðað við lága tíðni bakteríusmits í íslenskum landbúnaðarafurðum. Hagsmunir þeirra verða að vera hafðir að leiðarljósi í einu og öllu.

Dominique Plédel Jónsson
Stjórnarmeðlimur Neytendasamtakanna
Greinin birtist í Bændablaðinu 3. ágúst 2017